Holzwerkstoffe zijn niet meer weg te denken uit de bouw en het meubelmakers vak. Van keukenkastjes tot dakconstructies: overal duiken deze bewerkte houtmaterialen op. Toch weten veel mensen niet precies wat het verschil is tussen de verschillende soorten, of wanneer je welk materiaal het beste kunt gebruiken. Dat is zonde, want de keuze voor het juiste houtmateriaal maakt een groot verschil in stevigheid, uiterlijk en prijs.

Van massief hout naar bewerkte houtplaten

Massief hout, zoals een dikke eikenplank of een grenennen balk, wordt rechtstreeks uit boomstammen gezaagd. Het heeft een natuurlijke uitstraling, maar het beweegt mee met de omgeving: bij vochtige lucht zet het uit, bij droogte krimpt het. Bewerkte houtplaten zijn anders. Ze worden gemaakt van houtresten, vezels of dunne lagen hout die worden samengeperst en verlijmd. Daardoor zijn ze veel stabieler. Ze werken nauwelijks en zijn minder gevoelig voor wisselende temperaturen en luchtvochtigheid. Dat maakt ze bijzonder geschikt voor meubels die lang goed moeten blijven, zoals kasten, keukens en vloeren.

De meest gebruikte soorten houtplaten

Spaanplaat is waarschijnlijk de meest bekende variant. Het bestaat uit kleine houtspaanders die met lijm worden samengeperst tot een plaat. Het is betaalbaar en breed inzetbaar, maar niet de sterkste optie: zware belasting, zoals een lang kastblad zonder steun eronder, laat de plaat doorbuigen. MDF staat voor middelmatig samengeperste vezelplaat. Dit materiaal heeft een gladde, egale oppervlakte en is daardoor makkelijk te lakken of te beplakken. Het is zwaarder dan spaanplaat en heeft een mooiere afwerking. OSB platen bestaan uit grote houtschilfers die in meerdere lagen worden verlijmd. Ze zijn sterk, bestand tegen vocht en worden veel gebruikt in de woningbouw, bijvoorbeeld als wand of vloerbeplating. Vervolgens is er multiplex, ook wel spaanplaat met lagen hout. Multiplex bestaat uit meerdere dunne houtlagen die kruislings op elkaar zijn gelijmd. Daardoor is het stevig in alle richtingen. Het wordt gebruikt voor constructies die veel kracht moeten kunnen opvangen. Tot slot zijn er timmermanplaten, ook bekend als meubelplaten. Die hebben een kern van houten staafjes met aan beide kanten een dunne fineerlaag. Ze zijn licht en toch stevig, wat ze handig maakt voor deuren en grote meubelpanelen.

Duurzaamheid en milieu bij houtmaterialen

Een punt dat steeds meer aandacht krijgt, is de duurzaamheid van bewerkte houtmaterialen. Omdat ze worden gemaakt van houtresten en zaagsel, wordt er minder hout verspild dan bij massief hout. Dat is een voordeel voor het milieu. Toch kleven er ook nadelen aan. Veel houtplaten bevatten lijm en bindmiddelen die formaldehyde uitstoten. Dat is een stof die in grote hoeveelheden schadelijk kan zijn voor de luchtkwaliteit binnenshuis. Gelukkig zijn er tegenwoordig plaatmaterialen verkrijgbaar met weinig of geen formaldehyde uitstoot. Let bij de aankoop op certificeringen zoals PEFC of FSC. Die geven aan dat het hout afkomstig is uit verantwoord beheerde bossen. Voor constructies buiten, zoals een schuttingpaal of terrasvloer, is het bovendien belangrijk om te kiezen voor plaatmateriaal dat speciaal behandeld is tegen vocht en rot.

Toepassingen in huis en bouw

De toepassingen van houtplaatmaterialen zijn enorm gevarieerd. In de woninginrichting worden MDF en spaanplaat het meest gebruikt voor meubels en keukenkasten. Multiplex en OSB platen komen veel voor in constructies zoals vloeren, wanden en daken. Bij het bouwen van een dakkapel of uitbouw worden OSB platen vaak als constructieplaat toegepast omdat ze sterk zijn en goed bestand zijn tegen weersinvloeden. MDF is juist heel geschikt als de afwerking er mooi uit moet zien, bijvoorbeeld bij paneeldeuren of ingebouwde kasten. Fineer is een dunne laag echt hout die over een goedkopere plaat wordt gelijmd. Zo krijgt een meubel de uitstraling van massief hout, terwijl de prijs veel lager ligt. Wie met hout wil gaan werken, doet er goed aan om te bedenken waar het materiaal voor dient, hoeveel gewicht het moet dragen en of het binnen of buiten wordt gebruikt. Op basis van die vragen is bijna altijd de juiste soort te vinden.

Veelgestelde vragen

Wat is het verschil tussen MDF en spaanplaat?
MDF is gemaakt van fijne houtvezels en heeft een gladde, dichte oppervlakte die goed te schilderen of te lakken is. Spaanplaat bestaat uit grovere houtspaanders en is goedkoper, maar minder sterk en minder geschikt voor een nette afwerking. MDF is zwaarder dan spaanplaat.

Mag je OSB platen ook buiten gebruiken?
Standaard OSB platen zijn niet geschikt voor buiten omdat ze vocht absorberen. Er bestaan speciale vochtbestendige varianten, aangeduid als OSB 3 of OSB 4, die wel geschikt zijn voor vochtige omstandigheden en buitentoepassingen.

Zijn houtplaatmaterialen minder sterk dan massief hout?
Dat hangt af van het type. Multiplex en OSB zijn in veel gevallen even sterk of zelfs sterker dan massief hout, omdat de vezels of lagen in meerdere richtingen zijn verlijmd. Spaanplaat is inderdaad zwakker dan massief hout en buigt sneller door bij zware belasting.

Hoe herken ik milieuvriendelijke houtplaten?
Milieuvriendelijke houtplaten zijn te herkennen aan keurmerken zoals FSC of PEFC op de verpakking. Deze keurmerken geven aan dat het hout afkomstig is uit duurzaam beheerde bossen. Kijk ook naar de uitstootklasse voor formaldehyde, aangeduid als E0 of E1: hoe lager het getal, hoe minder uitstoot.